دادرسی مالیاتی روی ریل تحول > سازمان امور مالیاتی کشور

به گزارش روابط عمومی مرکز دادرسی مالیاتی، هرچند سابقه تشکیل هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی که قبلا با اسامی مانند «کمیسیون مخصوص» یا «کمیسیون تشخیص» در قوانین کشورمان شناخته می‌شد، به حدود 100 سال قبل برمی‌گردد ولی «مرکز دادرسی مالیاتی» با هدف استقلال ساختار اداره این هیئت‌ها از ادارات کل مالیاتی و براساس تبصره 8 ماده 50 قانون مالیات بر ارزش افزوده (اصلاحیه ماده 244 قانون مالیات‌های مستقیم)، در دی ماه 1400 تاسیس شد. تاسیس این مرکز، گام بزرگی در جهت تحقق اصل بی‌طرفی و عدالت در رسیدگی به اعتراضات مالیاتی در هیئت‌های حل اختلاف به عنوان مرجع شبه قضایی حوزه مالیات بود. در خردادماه 1402 و با حکم محمدهادی سبحانیان، محمد طاهری‌نژاد به عنوان رئیس مرکز دادرسی مالیاتی منصوب شد. در حکم انتصاب طاهری‌نژاد به این سمت، رئیس کل سازمان بر مسائلی مانند کاهش اطاله و افزایش کیفیت دادرسی، تسریع در رسیدگی و تعیین تکلیف پرونده‌های موجود، بازطراحی ساختارها، فرآیندها و رویه‌های دادرسی در جهت تحقق نظام مالیاتی عادلانه و بهره ور تاکید کرده بود. در این گزارش، ابتدا توضیحاتی درباره بحران‌های مرکز در اوایل سال 1402 یعنی آغاز این دوره مدیریتی داده شده و سپس اقدامات تیم مدیریتی جدید مرکز دادرسی مالیاتی برای خروج از این بحران‌ها و همچنین ایجاد تحول در این نهاد مهم شبه قضایی و نتایج آن توضیح داده شده است. این گزارش در شماره 11 نشریه «سامان» (آذرماه 1403) منتشر شده است. 

بخش اول: بحران زده

الف- انباشت روزافزون پرونده: در بهار 1402، حدود 1 میلیون پرونده در هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی در حال بررسی بودند. همچنین 4.2 میلیون پرونده از جمله موارد ابلاغ قانونی، حائز شرایط ورود به فرآیند دادرسی مالیاتی بود که باید در آمار پرونده‌های در جریان دادرسی مدنظر قرار می‌گرفت و تمهیدات لازم برای رسیدگی به آن اندیشیده می‌شد. با توجه به تعداد آرای صادره در هیئت‌ها در سال 1401 (حدود 700 هزار)، برای رسیدگی به این 5.2 میلیون پرونده حدود هفت سال و نیم زمان لازم بود. از طرف دیگر و با توجه به پایین بودن نرخ رسیدگی به پرونده‌ها در دادرسی نسبت به نرخ ورود پرونده به دادرسی، روند رو به رشد انباشت پرونده‌ها در هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی مشاهده می‌شد به گونه ای که در نیمه اول سال 1402، به طور متوسط حدود 80 هزار پرونده در ماه به تعداد پرونده‌های جاری هیئت‌ها افزوده ‌شد.

ب- ایرادات سامانه جدید دادرسی: از اسفندماه 1401 و با تصمیم مدیران وقت، سامانه جدید دادرسی که با هدف اجرای حکم تبصره 5 ماده 244 اصلاحی قانون مالیات‌های مستقیم طراحی و پیاده سازی شده بود، بدون انجام فاز پایلوت و انجام تست‌های فنی لازم، زیر بار اجرای سراسری رفت. این امر منجر به کاهش چشمگیر سرعت رسیدگی پرونده‌ها در هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی (نصف شدن میزان صدور آراء در هیئت‌ها) و ایجاد نارضایتی‌های جدی در پرسنل دادرسی و مؤدیان مالیاتی شد.

ج- وضعیت نامناسب ساختار ستادی و تشکیلاتی و نیروی انسانی مرکز: یکی از مصادیق این وضعیت نامناسب، عدم وحدت رویه در پیگیری امورات دادرسی‌ها و تقسیم کار جغرافیایی معاونت‌های مرکز بود، در حالی که این شیوه تقسیم کار برای یک مرکز ملی خلاف صریح «اصل وحدت رویه» و راهبری ستادی واحدهای عملیاتی بود. از دیگر مصادیق این موضوع هم رسیدگی به امور اداری و پشتیبانی حدود ۱۲۰۰ نیروی تحت مدیریت مرکز دادرسی مالیاتی در سراسر کشور از طریق حدود ۴۰ نفر نیروی انسانی مستقر در ستاد مرکز در تهران بود؛ آن هم در شرایطی که در ساختار ستاد مرکز، معاونت توسعه مدیریت و منابع وجود نداشت. این وضعیت هم بسیاری از امور جاری کارمندان دادرسی از قبیل پرداخت حق مأموریت‌های نمایندگان بند 1 هیئت‌ها با اختلال مواجه شود. تاخیر زیاد در پرداخت حق الزحمه نمایندگان بندهای 2 و 3 هیئت‌ها از دیگر مشکلات بوجود آمده به خاطر همین ساختار غیرمنطقی بود. در زمینه نیروی انسانی هم از آنجایی که در گذشته هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی جزء اولویت‌های مدیران سازمان نبود، چالش جدی نیروی انسانی از لحاظ انگیزه و توانمندی در برخی از هیئت‌ها وجود داشت.

بخش دوم: خروج از بحران

الف- مدیریت ورودی پرونده‌ها: اولین قدم برای این کار، شناخت وضعیت انباره پرونده ها و ورودی‌ها بود. با استفاده از تیم‌های حرفه‌ای بیرونی و تیم‌های آماری مرکز، پرونده‌های هیئت‌ها به صورت دقیق، تحلیل و دسته‌بندی شدند. در این تحلیل‌ها، مسائل مهمی شناسایی شدند مثل:

• حدود نیمی از پرونده‌های ورودی به هیئت‌ها، از محل ابلاغ قانونی هستند.
• پرونده‌های زیادی در سامانۀ قدیمی هیئت‌ها (MIS) وجود دارند که مختومه، تکراری یا بلاموضوع هستند.
• برخی پرونده‌ها علی‌رغم توافق میان مودی و اداره کل، بخاطر اشکالات فرآیندی راهی هیئت‌ها می‌شوند.

با این اشراف و ابتکار عمل‌های فراوان که در بخش بعدی این گزارش توضیح داده می‌شود، 3.1 میلیون پرونده از بین 4.2 میلیون پرونده پشت در هیئت ها، مختومه شدند و 1.1 میلیون پرونده باقی مانده هم به زودی تعیین تکلیف خواهند شد.

ب-ارتقای عملکرد با KPI: تیم جدید مدیریتی مرکز بعد از ایجاد نظام اشراف بر داده‌های دادرسی و با هدف بهبود کمی و کیفی عملکرد هیئت‌ها و مدیریت‌های دادرسی، شاخص‌های کلیدی عملکرد(KPI) را طراحی کرد. براساس این شاخص‌ها و متناسب با شرایط مدیریت‌های دادرسی، الگویی به روش SMART برای هر کدام از این مدیریت‌ها طراحی شد تا آن‌ها هم با متوسط عملکرد گذشته خود و هم با یک استاندارد واحد رقابت کنند. همچنین با هدف نظارت بر روند اجرای این شاخص‌ها، داشبوردهای مدیریتی طراحی شدند و مرکز توانست جزئیات عملکرد مدیریت‌های دادرسی و نمایندگان هیئت‌ها را با وضعیت گذشته آن‌ها و سایرین مقایسه کند. همچنین در راستای قدردانی از مدیریت‌های دادرسی و نمایندگان هیئت‌های موفق‌، طرح پرداخت پاداش ویژه عملکردی با پیشنهاد مرکز و موافقت رئیس کل سازمان، اجرایی شد. اجرای طرح شاخص‌های کلیدی عملکرد از مهرماه 1402، افزایش قابل توجه تعداد و ارزش آرای صادره توسط هیئت‌ها را به همراه داشت.

ج- ساماندهی سامانه جدید دادرسی و کلید خوردن سامانه یکپارچه: برای حل ایرادات متعدد سامانه جدید دادرسی، روند انجام اقدامات اصلاحی و رفع ایرادات با محوریت پیمانکار سامانه تا آذرماه 1402 ادامه یافت ولی به دلیل مشکلات فراوان موجود مثل نبود یک قرارداد دقیق درباره پروژه سامانه دادرسی و همچنین عدم پرداخت پول پروژه به پیمانکار و علی‌رغم تلاش فراوان مرکز برای حل و فصل این مشکلات، پیمانکار سامانه حاضر به ادامه همکاری نشد. در نتیجه، مرکز با تشکیل گروه «فناوری اطلاعات» و همچنین با همکاری اداره ‌کل فناوری اطلاعات سازمان، ایرادات سامانه را تا حدود زیادی برطرف کرد و موجب تسریع روند امور در هیئت‌ها شد. افزایش سرعت سامانه به وسیله پاک‌سازی دیتابیس، حذف فرآیندهای غیرضرور نظیر امضای سیستمی نمایندگان بند ۲ و ۳، رفع باگ‌ها و خطاها به صورت کیس‌محور و تشکیل تیم پشتیبانی فنی و آموزشی، از جمله اصلاحات فنی-فرآیندی بود که با همین اهداف صورت گرفت.

با این وجود، برای حل ریشه ای مشکلات سامانه‌ها از جمله مشکلات ناشی از توزیع پرونده‌ها و پیگیری فرآیند دادرسی‌ آن‌ها در سه سامانه جداگانه، پروژه ایجاد «سامانه یکپارچه دادرسی» کلید خورد. مرکز در قالب تهیه یک قرارداد دقیق و سند SRS، ابزارهای هوشمند و متعددی برای مدیریت بهتر امور درنظر گرفت و این سامانه در آینده نزدیک به بهره برداری می‌رسد. رسیدگی به پرونده های با ارزش ریالی بالا در کمترین زمان، تخصیص هوشمند مجریان قرار کارشناسی و ارتباط هدفمند با سایر سامانه های سازمان و داشبوردهای مدیریتی از جمله مزایای سامانه یکپارچه دادرسی است.

د- بازطراحی ساختار ستادی و تشکیلاتی: با توجه به اهمیت کلیدی ساختار در روند اجرای درست امور در هر نهاد و ارتباط مناسب بخش‌های مختلف آن نهاد با یکدیگر، ساختار ستاد مرکز دادرسی بعد از شناسایی مهمترین ماموریت‌های آن و متناسب با این ماموریتها بازطراحی شد. چهار معاونت ماموریتی در ستاد مرکز ایجاد شد که اسامی و ماموریت‌های آن‌ها عبارتست از:

1. معاونت فنی و حقوقی برای رفع خلاء های آموزشی و پشتیبانی مسائل فنی و حقوقی
2. معاونت بهبود روش‌ها و ارتقاء عملکرد برای بازطراحی فرآیندها و تحلیل پرونده‌ها
3. معاونت راهبری امور مدیریت‌های دادرسی برای ایجاد وحدت رویه در پیگیری امور دادرسی‌ها
4. معاونت توسعه مدیریت و منابع برای حل مشکلات زیرساختی و نیروی انسانی مدیریت‌های دادرسی

از سوی دیگر، سرعت بالای تحول و حجم فزاینده کارها، ضرورت تعامل بیشتر صف و ستاد و بازدید حضوری از مدیریت‌های دادرسی را به شدت افزایش داده بود. به همین دلیل، مدیران مرکز 84 بازدید مفصل از مدیریت‌های دادرسی سراسر کشور (35 بازدید از شهر و استان تهران و 49 بازدید از سایر استانها) داشتند. معمولا هر کدام از این بازدیدها حدود 10 ساعت زمان می‌برد و فعالیت‌هایی مثل جلسه با نمایندگان هیئت‌ها، بازدید میدانی از هیئت‌ها و ارتباط مستقیم با مودیان، جلسه با مدیرکل امور مالیاتی استان و معاونینش، جلسه با نمایندگان هیئت‌ها و کارکنان دادرسی در قالب آن‌ صورت می‌گرفت.

همچنین براساس ارزیابی مستمر جزئیات عملکرد مدیران دادرسی و ارزیابی‌های مکمل میدانی، 19 مدیر دادرسی جدید پرانگیزه و توانمند شناسایی و منصوب شدند. برای انتخاب این مدیران دادرسی جدید، رئیس و معاونان مرکز با حدود 200 مدیر میانی سازمان و نمایندگان هیئت‌ها مصاحبه کردند که بخش زیادی از این مصاحبه‌ها در حاشیه همین بازدیدهای استانی صورت گرفت.

بخش سوم: فصل تحول

1. اصلاح آیین نامه ابلاغ الکترونیکی: همانطور که اشاره شد یکی از مهم‌ترین ورودی پرونده‌های مرکز دادرسی، پرونده‌های «ابلاغ قانونی» بود به‌گونه‌ای که بررسی‌های مرکز نشان می‌داد که حدود 50 درصد ورودی پرونده‌ها از همین محل است. با پیگیری مرکز و موافقت رئیس کل سازمان، آیین نامه ابلاغ الکترونیکی در اسفندماه پارسال اصلاح شد و در نتیجه، صرفا در مواردی که مودیان واقعا اعتراض داشته باشند، پرونده آن‌ها به دادرسی مالیاتی ارجاع می‌شود. با این کار، از ورود بیش از 450 هزار پرونده در قالب ابلاغ قانونی به هیئت‌ها در 9 ماهه اول امسال جلوگیری شد.
2. برگرداندن پرونده‌های قبل از سال 1392 به ادارات کل: در سامانه قدیمی هیئت‌ها (MIS) اطلاعات تکراری زیادی وجود داشت مثلا اسامی برخی مودیان چند بار و به شکل‌های مختلف ثبت شده بود. همچنین مرکز دسترسی به این پرونده‌ها و در نتیجه، امکان پالایش آن‌ها را نداشت. به همین دلیل، با پیگیری مرکز و مصوبه سازمان، پرونده‌های قبل از سال 1392 که خیلی از آن‌ها پرونده‌های مختومه، تکراری یا بلاموضوع بودند، به ادارات کل برگردانده شدند تا در صورت اعتراض مؤدی، به هیئت‌ها ارسال شده و مورد بررسی قرار گیرند. با این کار، حدود 140 هزار پرونده از انباره پرونده‌ مرکز دادرسی تعیین تکلیف شدند.
3. جذب نمایندگان جدید و باکیفیت بند 1 هیئت‌ها: با هدف جذب نیروهای توانمند به عنوان نمایندگان بند 1 هیئت‌ها، کمیته تخصصی در مرکز تشکیل شد. بعد از تهیه پروتکل ویژه این کار توسط کمیته مذکور، مرکز در پاییز 1402 فراخوان سراسری داد. بعد از بررسی 493 روزمه دریافتی، با 126 متقاضی به صورت حضوری و مجازی مصاحبه صورت گرفت و در نهایت 57 نماینده جدید و توانمند جذب هیئت‌ها شدند. تمامی این مصاحبه‌ها ثبت و ضبط شده و پس از فرآوری اولیه، به منظور انباشت دانش و تجربه بایگانی شده است. همچنین بانک جامع سوالات، مباحث فنی و سازمانی به همراه سناریو‌های احتمالی که در مصاحبه پیش می‌آید، تهیه شده است.
4. اصلاح دستورالعمل حق الزحمه نمایندگان بندهای 2 و 3 هیئت ها و به روز شدن پرداخت‌ها: پایین بودن حق الزحمه نمایندگان بندهای 2 و 3  هیئت‌ها و تاخیر زیاد در پرداخت آن، موجب نارضایتی برخی از این نمایندگان شده بود. برای اصلاح این وضعیت و با پیگیری مرکز، دستورالعمل حق الزحمه این نمایندگان اصلاح شد و مبلغ این حق الزحمه بیش از 50 درصد افزایش پیدا کرد. همچنین گزارش‌گیری از عملکرد این نمایندگان هیئت‌ها منظم شد و در نتیجه، زمان پرداخت حق الزحمه آن‌ها به روز شد. ویژگی مهم این دستورالعمل جدید، به روزرسانی خودکار حق‌الزحمه این نمایندگان متناسب با میزان افزایش حقوق سالانه کارکنان دولت است.
5. تشکیل میز واکنش سریع برای پرونده‌های بالای 10 میلیارد تومان: براساس آسیب شناسی مرکز از پروژه «صد پرونده» که از سال‌های گذشته در حال اجرا بود، این پروژه نتوانسته بود هدف اصلی سازمان از انجام این کار یعنی پیگیری ویژه «کل» پرونده‌های مهم وصولی سازمان را به خوبی محقق کند زیرا بخش قابل توجهی از پرونده‌های مهم خارج از محدوده این کار قرار می‎گرفتند و رصد نمی‌شدند. از طرف دیگر، مطابق بررسی‌های مرکز حدود 5100 دوره/عملکرد بالای 10 میلیارد تومان در جریان دادرسی وجود داشت که مجموعا حدود 85 درصد ریالی پرونده‌ها در دادرسی‌ها بودند. با توجه به همین موضوعات و در سال جاری، ستاد مرکز دادرسی برای پیگیری روند صدور آرای پرونده‌های بالای 10 میلیارد تومان، «میز واکنش سریع» تشکیل داد. با توجه به رصد جداگانه و مستمر انجام مراحل دادرسی برای هر کدام از این پرونده‌ها توسط این میز، تعداد و ارزش ریالی آرای صادره این پرونده‌ها در هشت ماهه اول امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته 44 درصد افزایش یافت. همچنین با توجه به اهمیت نظارت بر کیفیت این آرا، یک گروه ویژه هم در مرکز برای ارزیابی روزانه آرای صادره در این پرونده‌ها تشکیل شده و در حال فعالیت است.
6. اصلاح دستورالعمل دادرسی مالیاتی: با توجه به تشکیل مرکز دادرسی مالیاتی از سال 1400 و سیاست‌های تحولی مرکز در دوره جدید و همچنین تصویب قوانین متعدد مالیاتی در سال‌های اخیر، اصلاح دستورالعمل دادرسی مالیاتی که در سال 1387 به تصویب رسیده بود، ضرورت داشت. در همین راستا، ستاد مرکز با صرف زمانی حدود 550 نفر ساعت و طی جلسات متعدد در سطح رئیس، معاونین و مشاورین، اقدام به بروزرسانی و اعمال تغییرات گسترده در دستورالعمل مذکور و تهیه پیش نویس دستورالعمل جدید کرد. پیش‌نویس آماده شده پس از اخذ و اعمال نظرات اصلاحی مدیران دادرسی و نمایندگان هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی در سراسر کشور، در اختیار معاونت‌ها و دفاتر ستادی سازمان امور مالیاتی قرار گرفت و نظرات آنها هم اخذ و اعمال گردید. در حال حاضر، پیش نویس نهایی در اختیار رئیس کل سازمان قرار گرفته است و در مرحله تصویب نهایی و ابلاغ قرار دارد.
7. طراحی دستیار هوشمند برای تهیه پیش‌نویس آرای هیئت‌ها: طراحی دستیار هوشمند برای تهیه پیش‌نویس آرای هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی، یکی از اقدامات در دست انجام مرکز دادرسی مالیاتی است که نقش موثری روی افزایش دانش فنی نمایندگان و کیفیت آرای هیئت‌ها خواهد داشت.
8. بهبود فضای فیزیکی همکاران دادرسی در سراسر کشور: در برخی از مدیریت‌های دادرسی سراسر کشور، فضای کاری مناسبی برای پرسنل دادرسی و نمایندگان هیئت‌ها وجود نداشت. در راستای رفع این مشکل و با همکاری سازمان، ساختمان 18 مدیریت دادرسی تجهیز یا بازسازی شد یا ساختمان جدید گرفتند. فهرست اسامی این مدیریت‌های دادرسی عبارتست از: شرق تهران، شمال تهران، غرب تهران، جنوب تهران، مرکز تهران،  شمیرانات، مودیان بزرگ و استان‌های اصفهان، سمنان، سیستان و بلوچستان، فارس، قزوین، کردستان، کرمان کهگیلویه وبویراحمد، مازندران، هرمزگان و همدان.
9. سایر اقدامات برای افزایش کیفیت رسیدگی پرونده‌ها در هیئت‌ها: در کنار تلاش برای ایجاد توازن بین نرخ ورود پرونده به دادرسی و نرخ رسیدگی به پرونده‌ها در دادرسی که شرط لازم بهبود کیفیت عملکرد هیئت‌ها بود، کارهای مهم دیگری برای افزایش کیفیت و دقت رسیدگی‌ها انجام شده یا در حال انجام است مانند:

• ارزیابی تصادفی آرا بخصوص برای پرونده‌های مهم
• طراحی داشبورد تحلیل آرای هر نماینده با شاخص‌های مختلف
• طراحی آزمون ویژه تعیین سطح برای نمایندگان هیئت‌ها
• تدوین راهنمای علل شکسته شدن رای هیئت ها در مراحل بالاتر
• تدوین راهنمای خطاهای پرتکرار در فرآیند صدور رای
• تدوین راهنمای خطاهای پرتکرار سامانه جدید دادرسی
• اجرای پروژه ویژه «دادرسی معین»
• برگزاری جلسات آموزشی حضوری و مجازی متعدد برای نمایندگان هیئت‌ها، مجریان قرار و کادر اداری مدیریت‌ها
• انتخاب تصادفی نمایندگان هیئت‌ها در راستای اجرای تبصره 5 ماده 244
• اصلاح چارت مدیریت های دادرسی
• افزایش سرانه پاداش کارکنان دادرسی
• جذب 18 درصد از نیروهای جدید الاستخدام (مجموعا 375 نفر)
• جذب نیروهای شرکتی به عنوان نیروهای اداری در گام اول و به صورت پایلوت برای شهر تهران

بخش چهارم: صعود سریع

نتیجه اقدامات مرکز دادرسی مالیاتی در یک سال و نیم اخیر در شاخص‌های عملکردی اصلی این مرکز به خوبی قابل مشاهده است. به عنوان مثال، با وجودی که حدود 2 میلیون پرونده جدید در این دوره زمانی وارد دادرسی شد، به جای اینکه الان 7.2 میلیون پرونده روی میز هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی باشد، صرفا حدود 2 میلیون پرونده در این هیئت‌ها در حال بررسی است یعنی جلوی ورود و انباشت فزاینده پرونده‌ها گرفته شد.

سایر شاخص‌ها هم موید همین تحول و جهش جدی ایجاد شده در مرکز دادرسی مالیاتی هستند.

• در 15 ماهه اخیر (منتهی به مردادماه 1403) نسبت به مدت مشابه قبل، تعداد آرا صادره، 33 درصد افزایش یافت یعنی از حدود 846 هزار رای به بیش از 1 میلیون و 131 هزار رای رسید.
• در همین دوره زمانی، ارزش ریالی آرا هم تقریبا 2.5 برابر شد (145 درصد افزایش) یعنی از حدود 532 همت به بیش از 1308 همت رسید.
• در نیمه اول امسال در مقایسه با سال 1401، نسبت قرارهای کارشناسی به تصمیمات هیئت‌ها نصف شد یعنی از 22 درصد به 11 درصد رسید.
• درصد ورود پرونده‌ها به مرحله تجدیدنظر و درصد شکسته شدن آرای هیئت‌ها کاهش پیدا کرده که نشاندهنده بهبود کیفیت دادرسی‌ها است.
• در نیمه اول امسال برخلاف نیمه اول سال گذشته که ماهانه 80 هزار پرونده جدید در هیئت‌ها انباشته می‌شد، ماهانه 27 هزار پرونده از انباشت پرونده کم شد.

در مجموع، آمارهای فوق نشان می‌دهد در دوره فعلی مدیریتی مرکز دادرسی مالیاتی که از خردادماه 1402 آغاز شده است، شاهد افزایش توامان کیفیت و اتقان رسیدگی به پرونده‌ها در هیئت‌های حل اختلاف مالیاتی در عین افزایش تعداد پرونده‌های رسیدگی شده در این هیئت‌ها هستیم.